Złoty wiek

50Napływ licznych przybyszów z Europy przyczynił się do bujnego rozkwitu gmin żydowskich. W większych miastach korony i Litwy, powstały nasze lub rozwijały się gminy już istniejące. Królowie i magnateria chętnie zatrudniali na swych dworach żydowskich lekarzy, nauczycieli i dyplomatów. Rozwój gmin żydowskich i wzrost ich liczebności wywoływał rosnącą niechęć szlachty i mieszczaństwa do Żydów. Na sejmikach coraz częściej formułowali oni postulaty ograniczenia wpływów żydowskich, szczególnie w sferze życia gospodarczego. Pod wpływem nacisku szlachty, król wydał konstytucję dzielącą Żydów na tych z miast królewskich i tym z miast i wsi prywatnych zostali podporządkowani sądowi i administracyjnie ich właścicielom chęć ograniczenia osadnictwa żydowskiego w miastach. Znalazła swój wyraz w staraniach władz miejskich o uzyskanie przywileju zakazującego osiedlania się Żydów w mieście. Nie był on jednak przestrzegany zbyt rygorystycznie. Często pozostawały przedmiejskie dzielnice, tak zwane miasto żydowskie. Z czasem Żydom udało się cofnąć owe zakazy. Na początku XVI wieku król Zygmunt I Stary dążąc do wzmocnienia władzy monarszej przeprowadził reformy administracyjne i skarbowe. Aby uzyskać środki finansowe na ten cel, nałożył na Żydów podatki. Dla skutecznego egzekwowania należności powołał kilku bogatych Żydów, którym nadał funkcję poborców podatkowych na terenie Małopolski, Wielkopolski i Litwy. Zostali oni wyposażeni w szerokie uprawnienia, mogli zmuszać Żydów do płacenia podatków i posłuszeństwa królowi. Pod koniec XVI wieku, reprezentanci gmin utworzyli organ samorządu żydowskiego. Sejm Czterech Ziem. Pierwszy zebrał się w 1581 roku, a pracował nieprzerwanie do 1764 roku. Z czasem przekształcił w regularnie obradującą instytucję samorządową wszystkich polskich Żydów. Jego struktura i organizacja wzorowane były na polskim sejmie szlacheckim. Posiedzeniom przewodniczył marszałek sejmu, który wybierany był spośród seniorów gmin. Głównym zadaniem jego był rozdział na poszczególne gminy podatku i jego sprawny pobór. Do jego kompetencji należało także rozstrzyganie konfliktów, oraz interwencje w wypadku nieuzasadnionych ataków na Żydów. Za panowania ostatnich Jagiellonów w rzeczpospolitej Obojga Narodów istniały dogodne warunki dla rozwoju gmin żydowskich. Nie przypadkowo wiek XVI nazwany był złotym wiekiem w dziejach polskich żydów. Legat papieski przebywający w Polsce pisał w roku 1565, że w regionach tych spotyka się dużą liczbę Żydów, którzy nie żyją w poniżeniu i nie musza wykonywać nieprawych zawodów. Mają wielkie bogactwa i SA ludźmi honoru. Krótko mówiąc korzystają ze wszystkich praw obywatelskich i są powszechnie szanowani. Wpływ na ten stan rzeczy należy przypisać nie tylko panującym ówcześnie poglądom, ale również wielkim myślicielom żydowskim. Jednym z najsłynniejszych był pochodzący z Polski. Mojżesz Isserlec, zwany Remu. W 1542 roku został rabinem w Krakowie. Pięć lat później król Zygmunt I Stary mianował go rabinem generalnym gmin województwa krakowskiego. Był też delegatem na sejm Żydów polskich. Pozostawił po sobie wiele wybitnych dzieł filozoficznych i komentarzy do traktatów religijnych.